Badral's personal blog
Интернет миний ертөнцийг хардаг цонх …

May, 2009Archive for

A history about KGB-Hack

Thursday, May 28th, 2009

Сая санаандгүй дэмий тэнэж яваад германы нөгөө алдарт KGB-Hack-тай холбоотой 10 минутын нэг баримтат кино маягийн юм үзэв. Герман хэл мэддэг хүмүүс Karl Koch тухай тэр бичлэгийг эндээс үзэж болно. Хэхэ харин тийм болчив доо.
Дашрамд дээрх түүхээс санаж байгаагаа сонирхуулахад 80-д оны үед Karl Koch, Markus Hess, Hans Heinrich Hübner (бас 2,3 нөхөр байдаг) зэрэг 15-18 настай ханновер хотын сурагчид pentagony-г хакдсан байдаг. Тэрээр тэд америкийн цэргийн компьютеруудаас мэдээллүүдийг хулгайлан зүүн берлинээр дамжуулан KGB-д зардаг байсан. Тэд SRI International (USA), US Army Darcom (german), Fort Bruckner Army Base (Japan) , U.S. Army 24th Infantry (Georgia), US Navy Coastal Systems Computer (USA), US Air Force (german), MIT MX Computer (USA Cambridge Massachusetts), OPTIMUS Database (USA pentagon), Air Force Systems Command (USA) … гээд нэлээн урт жагсаалт бүхий компьютеруудыг хакдсан байдаг. Тэдгээрээс Karl Koch нь ар гэрийн хэцүү байдлын сэтгэхгүйн дарамтаас (ээж нь багад нь хавдраар нас барж, аав нь архичин болж удалгүй нас барсан гэдэг) дээр нь хак хийж хангалттай их мөнгөтэй болсон байсан тул хар тамхинд орсон гэдэг. Тэрээр аавыгаа нас барахад 100 000 DM өвлөж авсан бөгөөд түүнээсээ Atari ST компьютер авч мөн Chaos Computer Clubs-н ханновер дахь салбарыг нээжээ. Энэ Chaos Computer Clubs Hack group-ийг германд мэддэггүй хүн ховор биз. Европын хамгийн том цагаан малгайтны бүлэг. Одоо ч маш идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдгийг вебээс нь харахад мэдэгдэх байх. Тэдгээр нь “МЭДЛЭГ бол бүх хүмүүст ижил хүрэх боломжтой байх ёстой” гэсэн байр суурийг барьсан залуусын бүлгэм юм. Та бүхэн энэ бүлгэмээс айх хэрэггүй. Тэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн хууль ёсны цагаан малгайтнууд. 🙂
Өө ярьж байсан түүхээсээ хазайгаад арилж өгч. За тэгээд эдгээр нөхдүүдийг барьсан түүх нь их сонирхолтой. АНУ-гийн нэг астрономич нөхөр 75 центийн тооцооны зөрүүн дээрээс барьж авсан байдаг. Lawrence Berkeley National Laboratory-д ажиллаж байгаад ажлын байрны цомхтголд орж халагдах шахан систем администратор дээр тогтож үлдсэн Clifford Stoll гэгч аргагүй астрономич хүний ажигч нүдээр харсан юм шиг байгаам. Дараа нь энэ тухайгаа The Cuckoo’s Egg нэртэй ном болгож гаргасан нь олон улсын шилдэг гүйлгээт (best seller) ном болсон байдаг.
Тэрээр хэрэглэсэн төлбөр нь 75 цент илүү гарсныг хакер нэвтэрсэн байна гэж сэжиглэн, сар гаран АНУ болон Германы холбооныхонтой хамт оролдсоны эцэст Маркусыг барьсан байна. Барихдаа нэгэн компьютероос их хэмжээний мэдээлэл гарч байгааг шинжлэн маш том хэмжээтэй файлыг олж хэмжээг нь ихэсгэн удаан татуулсан байгаа юм. Тэгээд Америкийн холбооныхон Атлантын зүгээс татаж байгааг мэдээд герман руу оруулаад алдчихаад байж. Учир нь АНУ-н холбоо хэдийнээ тоон холболттой, харин германчууд маань хөөрхий аналог холболттой байсан байгаа юм. Ингээд аналог холболтоор мөрдөх тусгай төхөөрөмж угсарч АНУ-д 2 секундэд барьдаг мэдээллийг 20 минутад барьж ханновер хотоос хандаж байгааг илрүүлэн Маркусын гэрийг нэгжсэн байдаг. Гэвч Маркус шоронд ороогүй. Учир нь мөрдөгчид маань өөрсдөө хууль бус үйлдлээр барьсан гэж нотлогдсон тул. 🙂
Карл Кохын хувьд тэрээр хар тамхинд гүн орж мөн чернобилийн станц дэлбэрснээс сэтгэлгээний цочролд орсон байдаг. (oросууд атомын бөмбөг хаявал яана гэж хэхэ :p гэхдээ яг үнэндээ чернобилийг дэлбэрэхээс өмнө хашир өөрөө цахилгаан станцын компьютер руу нэвтэрч байсан тул)
Тиймээс мөн KGB-с холбоогоо тасалж харин хар тамхинд нь мөнгө хэрэгтэй байсан юм байгаа биз 10 000 DM-r сурвалжлагчийн камерын хараанд одоо миний энэ байгаа хотын хажууд орших Jülich-н физикийн хүрээлэнгийн цөмийн төхөөрөмжийн лабораторийн компьютерт нэвтэрч үзүүлж мөн террорын эсрэг баримтуудыг цагдаагийн газрын компьютероос авч үзүүлсэн байдаг.
Ингээд удалгүй 23 насандаа өөрийгөө шатааж амиа хорлосон ба үхлийг нь өөрөө өөрийгөө шийтгэн амиа егүүтгэсэн гэж үздэг. KGB-н дарамт байсан ч гэсэн хардлага бас байдаг. Бусад нөхөд нь одоо харин хакер биш болоод амьд сэрүүн явдаг. Карл Кохын амьдралаас сэдэвлэсэн “23. Nichts Ist So Wie Es Scheint” хэмээх кино-г 1998 онд бүтээсэн байдаг.
За нэг иймэрхүү түүх болсон байдаг гэснээс пентоган маань хамгаалалт муу байдаг юмуу золиг хэдхэн жилийн өмнө сансрын хиймэл дагуулын программаа (мэдээж арай бүрэн биш байх л даа) алдлаа гээд шуугиулаад авсан нь германы karlsruhe билүү Darmstadt их сургуулийн лаборатороос хандсан байна гэж мөрдөж байгаад швед зүгээс тэр компьютеруудыг ашигласан болоод сураг тасрах шиг болсон. Барьсан байдаг юм болов уу үгүй юм болов уу бүү мэд дээ. Барьсан гэж лав би сонсоогүй.
Харин сонирхуулахад би 2004 онд сургуулийнхаа (RWTH-Aachen) лабораторт хичээлээ хийж сууж байгаад, хак хийж суусан нөхрийн хоморгод орж баригдах шахаж байв. Том үүргэвч үүрсэн, яг оюутан маягийн хоёр гурван нөхөр орж ирээд, за сайн уу анд минь юу хийж байна даа гэж мэндлээд л, хоёр гарыг нь атгаж дискээ хөтлөгчөөс нь авах завдал өгөлгүй хойш нь чирч компьютероос нь холдуулаад, үйлдэл дээр нь бариад авдаг юм байна лээ шүү. Тэгээд лабораторийг түгжин, сууж байсан хэдэн нөхдийг юу хийж суугааг харчхаад, асууж байцаагаад явуулсан. Харин тэр лаборатор 7 хоногийн турш түгжээтэй байж байгаад дараа нь нээгдсэн чинь нөгөө хашрын сууж байсан компьютер байхгүй болсон байсан бөгөөд нөгөө анд маань ч 7 дахь үйлдэл дээрээ баригдсан нь тэр байсан даа хөөрхий.
*Нэмэлт*
Нээрээ KGB Hack-ын яаж хакердсан аргыг товч дурдъя гэж бодож байгаад мартчихаж. Хашрууд холбооны шугамаар компьютер руу нэвтрэхдээ ямар нэг ажилчны нууц үгийг олж ороод (social engineering-р) Emacs-н нэг бүрэлдэхүүн болох movemail програмын согог (bug) ашиглан одоогийнхоор бол Rootkit маягийн юм хийгээд тоглодог байсан байгаа юм. movemail нь /var/spool/mail сангаас /home дахь хэрэглэгчийн лавлах руу мэйлийг нь зөөдөг жижигхэн програм юм. Энэ нь POP3 протокол ашигладаг болсныхоо дараа root эрхээр ажилладаг болгож тохируулагдсан байдаг тул манай нөхдүүд нэвтэрсэн компьютер дээрээсээ дурын файл уншиж бас бичиж чадна гэсэн үг.
Тэдний довтолгоонуудын ихэнх нь ер нь системийн буруу тохиргоог ашигласан байдаг гэдэг.
Манай системийн админ залуус тохиргоон дээрээ анхаараарай даа.

Cursor position in textareas and input fields with Javascript

Saturday, May 16th, 2009

Javascript бол миний бичих хамгийн дургүй скрипт хэл. Яагаад гэдгийг нь энэ скрипттэй эсвэл ajax-тай ноцолдож байсан хүмүүс сайн мэдэж байгаа байх. Гэвч хичнээн зугтаасан ч энэ бичих хэрэг гарчих юм даа. Кирилл гар байхгүй тохиолдолд Болор толийн оруулах талбар дээр кириллээр бичдэг боломжтой болгоод өгөөч гэж гадаад, монгол нийлсэн 10 гаруй имэйл ирсэн тул өнөөдөр дор нь хийчье гэж бодоод суутал хөөрхий нэлээн цаг авчихлаа. (www.bolor-toli.com дээр хийгээд суурилуулчихсан байгаа)
Түүчээний байрлалыг textarea дээр авахдаа дараах кодыг нэлээн удаан сууж байж бичив.

field нь document.getElementById -р авсан textarea юмуу Input text объект.
function processCursor() {
if (document.selection) { // IE…
field.focus();
var sel = document.selection.createRange();
sel.collapse();
var selBefore = sel.duplicate();
var selAfter = sel.duplicate();
sel.moveToElementText(field);
selBefore.setEndPoint(‘StartToStart’,sel);
selAfter.setEndPoint(‘EndToEnd’,sel);
startPos = selBefore.text.length;
endPos = field.value.length – selAfter.text.length;
textBefore = selBefore.text;
textAfter = selAfter.text;
} else { //FF, etc… others are not handled
if (field.selectionStart < field.textLength) { startPos = field.selectionStart; endPos = field.selectionEnd; textBefore = field.value.substring(0,startPos); textAfter = field.value.substring(endPos); } else { startPos = field.selectionEnd; endPos = field.selectionEnd; textBefore = field.value; textAfter = ''; } } }

дээрх функц нь түүчээний байрлалыг авч доторхи бичвэрийг өмнөх болон ардахаар нь 2 хуваачихаж байгаа юм.
Гэтэл энэ нь IE7 дээр лав input box-ын хувьд ажилладаггүй. Алдаа нь Invalid argument selBefore.setEndPoint(‘StartToStart’,sel); агуулж байгаа мөрөн дээр байлаа. Гэтэл энэ нь байх үндэсгүй ба харин өмнөх мөр болох sel.moveToElementText(field); сэжигтэй санагдлаа. IE угаасаа алдааны мөрийг ихэнхдээ буруу тодорхойлдог муу програм. За ингээд сэжиг маань батлагдаж энэ мөрийг тайлбар болгоод үзтэл ажиллаж байв. Гэвч буруу ажиллах нь тодорхой. Ингээд нэлээн сууж байж дээр функцыг

function processCursor() {
if (document.selection) { // IE…
field.focus();
var sel = document.selection.createRange();
var selLength = document.selection.createRange().text.length;
sel.moveStart (‘character’, -field.value.length);
startPos = sel.text.length- selLength;
endPos = sel.text.length;
textBefore = field.value.substring(0,startPos);
textAfter = field.value.substring(endPos);
} else { //FF, etc…
if (field.selectionStart < field.textLength) { startPos = field.selectionStart; endPos = field.selectionEnd; textBefore = field.value.substring(0,startPos); textAfter = field.value.substring(endPos); } else { startPos = field.selectionEnd; endPos = field.selectionEnd; textBefore = field.value; textAfter = ''; } } }

болгон өөрчилж Input text болон textarea 2 хоёулан дээр нь ажилладаг болголоо. Энэ асуудлын талаар Гүүглээр нэлээн хайгаад олоогүй тул блогтоо оруулчихлаа. Хэн нэгэнд хэрэг болж юуны магад.

Mongolian Openoffice.org & Mongolian politicians

Friday, May 15th, 2009

Сүүлийн үед ОпенОфис.орг-ийн тухай таагүй мэдээлэл чих дэлсэж зарим нэг нөхөд намайг нэг дуугарсан нь дээр хэмээн зөвлөсөний үндсэн дээр энэхүү энэхүү заваан бичлэгийг блогтоо орууллаа.
Монголын зарим нэг мэдээллийн хэрэгслүүд жишээлбэл нийслэл таймс сонин дээр ийм мэдээлэл гарчээ. Энэ нь иймэрхүү мэдээллийн анхных нь ч биш. Өмнө нь өөр сонин дээр бас нэг учир нь ойлгогдохгүй иймэрхүү юм харагдаж байсан. Ийм утга учиргүй мэдээлэл оруулдаг сонины сэтгүүлчид ба ийм мэдээлэл барьж гүйдэг Numberone -ийхон мэтийн хүмүүс юу болж байна. Ичих нүүр алга уу та бүхэнд?
Энэ мэдээллийнх нь дагуу Numberone холбооны вэб хуудас руу нь орлоо. Гэтэл бидний хийсэн монгол опенофис.орг руу заасан холбоосоос өөр юм алга. Дээр нь энэ холбооныхон гэдэг нь улс төрийн тоглоомын утсан хүүхэлдэйнүүд болох нь вэбээс нь илт байлаа.
Яаж ОпенОфис.оргийг монголчилсон явц, протоколл ч харин азаар миний энэ блог дээр яруу тод байгаа даа. Энэхүү нөр их ажлыг хийсэн хэсэг нөхөд бол http://mn.openoffice.org/dev/team.html нар шүү! Тиймээс та бүхэн жинхэнэ хийсэн эздийнх нь сайтаас татаж авч хэрэглэж, тэдэнтэй холбоотой байдаг юм шүү. Энэхүү програмын тусламжийн хэсгийг орчуулах гэж цөөхүүлээ үйлээ үзэж байхад дээрх мэт балиар нөхдүүд нэрмээс болж байдаг.
Залуус минь та бүхэн ч Numberone гэх мэт ийм заваан луйварчин шинжийн улс төрийн холбоодоос холуур байдаг юм шүү.
Тэд юу ч хийж чадахгүй. Зүгээр л нийгэмд хэргээр худлаа, буруу мэдээлэл цацаж хор гай л тарьж явдаг.
Ер нь сүүлийн үед монгол ОпенОфис.оргийг өөрсдөө хийсэн гэж тоохгүй яриад явж байгаа нөхдүүд олширлоо. Нэг вариац сайт ажиллуулдаг залуу хүртэл би хийсэн юм гээд яриад явж байх жишээтэй. Саяхан зарим нэг нь бүр та нарын ард Ерөнхийлөгч Энхбаяр байдаг гэсэн санхүүгийн дэмжлэг үзүүлдэг гэсэн гээд асууж байхын.
Ерөнхийлөгч та эсвэл түүнийг тойрон хүрээлэгчид та бүхэн одоо биднийг доромжилоод байна уу? Монголд оюуны өмчийн хулгай хамаагүй бол энэ бүтээгдэхүүний хувьд олон улсад хамаатай бүтээгдэхүүн шүү. Бид та нарын сурталчилгаа биш. Сонгуулийн сурталчилгаа гэдэг юм дандаа л 100% худлаа байсан байсаар л байх юм даа.
Ер нь энэ жилийн ерөнхийлөгчийн сонгууль надаар яасан их даажигнаж байна вэ? Нөгөө Элбэгдоржийн сурталчилгааг Болор толь дээрээ тавиад өг гэсэн хүсэлт ирсэн боловч би дургүйцлээ илэрхийлж хариу өгөөгүй. Ер нь би энэ 2 нэр дэвшигчийг хоёуланг нь хувь хүнийхээ хувьд ч хэн нэгнээсээ дээрдээд байх юмгүй муу хүмүүс, улс төрчийнхөө хувьд ч чадваргүй луйварчид гэж үнэлээд аль алиныг нь ч дэмждэггүй. Хоёулаа л мундаг амьтад болоод худлаа том амлаад. Гэтэл энэ хоёр хүн 15 жилийн турш монголын төрийн өндөрлөг хавиар л явлаа. Өнөөдөр худлаа амлаад байгаа зүйлсээ битгий хэл монгол улсыг нөгөө хөгжилт бар улс болгочихвол ч болгохоор л хугацаа, эрх мэдэл. Гэтэл улс монголыг маань яаж тартагтаг нь тултал доройтуулав. Нүдэнд ил харагдаж л байна шүү дээ. Тиймээс эднээс надад хараад найдаад байх юм алга. Аль нь ч гарсан надад хамаа алга. Харин аль нэг нь гарч монгол улс маань л цааш хохирсоор байх нь тодорхой болсонд харамсаж байна. Үүнийг тодорхой болгосон энэ хоёрыг дэвшүүлсэн 2 намынх нь ч байж байгаа царай энэ. Тэрийг нь сурталчилж яваа алиа салбадайнууд нь Numberone гэх мэт байгууллагууд чааваас.
За тэднийг нийгэмд буруу ойлголт түгээж эхлэхээс нь өмнө бид мөн хийсэн зүйлсээ хамгаалж тэмцэх болноо. Цаашид монгол ОпенОфис.орг-ын тухай мэдээлэл цацах болбол заавал бидэнтэй dev (at) mn.openoffice.org хаягаар мэйл ирүүлж, мөн монгол опэнофис.орг логотой линк сайтдаа байрлуулах болбол бидэнд мэдэгдэж байхыг сануулъя. Энэ тухай mn.openoffice.org вэб сайт дээр тавигдана. Энэхүү дүрэм нь герман болон бусад олон улсын багуудын хувьд мөрдөгддөг дүрэм болно.

About old http://badaa.mngl.net page

Sunday, May 10th, 2009

Хөөх аль 2000 онд хийж байсан http://badaa.mngl.net/ түүн дотроо http://badaa.mngl.net/convert/con2uni.htm хуудас тийм их хэрэгцээтэй байдаг гэдэгт итгэж чадахгүй нь. 🙂 Үндсэндээ 2003 оноос хойш гар хүрээгүй их л хуучирсан байх ёстой доо.
Гэтэл энэ хуудас маань миний блог руу орж ирсэн заалтуудаас unknown, google.com, google.mn, live.com дараа хамгийн олон зочид дамжиж орж ирсэн хаяг болсон байх юм. Мөн болор толь руу ч олон хүн үүгээр дамжин орж иржээ. Энэхүү хуудсанд байгаа мэдээлэл хэр хэрэгцээтэй гэж та бүхэн бодож байна? Хэрэв маш хэрэгцээтэй гэж үзвэл нэг завандаа нэг шинэчилдэг ч юм билүү…
Болор толийн хувьд олон нийтийн хүртээл болсноосоо хойш 5 гаруй сар болж байгаа боловч, дундажаар өдөрт 8000-9000 хайлт хийгддэг хэрэгцээтэй сайт болж, 4 хоногийн өмнө 11 000 гаруй хайлт нэг өдөр хийгдэж дээд амжилт тогтоов. 🙂
Ихэнх хэрэглэгчид монголоос орж байгаа тул энэ жилдээ багтаж монголд нэмэлт нэг сервер олж тавьж хурдыг нэмэх санаатай байна. Иймэрхүү техникийн сайжруулалтын хажуугаар програмчлалын хувьд ч хайлтын хурдыг ахиад 2-3 дахин нэмэгдүүлэх нөөц боломж бол бий. Зав л жаахан тааруу байна даа…
Блог руугаа орж ирсэн зочиндоо хаяа оюуны бэлэг барьчих юмсан гэж бодоод сүүлийн үед програмчлалын техник, оновчлолын талаар блогтоо түлхүү оруулах юмсан гэж сэтгэх боловч юм бичнэ гэдэг чинь л асар их цаг ордог хэцүү ажил юм байна шүү дээ.

Architecture of the Linux Operation systems

Sunday, May 10th, 2009

За 2003 онд Соёмбо үйлдлийн систем гээч зүйл гаргах гэж ганцаараа нэлээн үйлээ үзэж байж нэг бета хувилбар гэгч зүйл гаргаад орхисоныг та бүхнээс зарим нэг нь санаж байгаа байх. Сүүлийн үед дахин сэргээж хөгжүүлэхээр зориг шулуудан дайрч оров. Гэхдээ энэ удаад соёмбо системийн талаар бус тухайн үед ноцолдож байсны хувьд санаанд үлдсэн линүкс үйлдлийн системийн архитектурын талаар цухас дурдая гэж бодоод энэ бичлэгийг үүсгэв.
ГНУ/Линүкс үйлдийн системийн архитектурыг маш ерөнхий авч үзье. Линүкс үйлдлийн системийн гол хэсэг нь Линүс Торвалдсын бүтээсэн Линүкс цөм юм. Энэхүү цөм нь техник хангамжууд жишээлбэл санах ой, төв процессор (процессорын төлөвлөгчөөр), КД хөтлөгч болон бусад гадаад төхөөрөмжүүд рүү хандах холбоос болж өгдөг. Бүрхүүл буюу shell нь хэрэглэгчдийг цөмтэй холбох гүүр болж өгдөг. Өөрөөр хэлбэл бүрхүүл нь хэрэглэгчийн өгсөн тушаалуудыг хүлээж авч зохих үйлдлийг (жишээлбэл програмыг ачаалах ажиллуулах) гүйцэтгэдэг. За тэгээд эцэст нь хэрэглээний програмууд нийлж энэхүү цогц үйлдлийн системийг бүрдүүлнэ. Цонхны удирдлагын системүүд, вэб хөтөч, програмчлалын хэл хэрэгслүүдгүйгээр үйлдлийн системийг төсөөлөх аргагүй. Тиймээс зүгээр л линүкс үйлдлийн систем бус ГНУ линүкс үйлдлийн систем хэмээн нэрийдэх нь зүйтэй бөлгөө.

Линүксийн цөмд бүх техник хэрэгслүүдийн драйверууд агуулагддаг. За тэгээд цааш нь жаахан лавшруулаад авч үзвэл:

Үндсэнд нь энэ үйлдийн системийг програм хангамжийн хоёр орон зайд авч үзэх боломжтой.
1.Хэрэглэгчийн програмууд болон бусад програмын хэрэгслүүд (бүрхүүлийг оруулаад)
2.Үйлдлийн системийн цөм ба түүнд хамаарах бүрдэл хэсгүүд
Эхний орон зайн хувьд хэрэглэгчийн програм буюу процесс бүр харилцан хамааралгүй хувийн (ямар нэг процесстэй хамтран эзэмшихгүй) санах ойн хаяглалттай байдаг. Харин цөм нь өөрийн гэсэн тусдаа санах ойн хаяглалттай бөгөөд үүнийг цөмийн бусад бүрдэл хэсгүүд хамтран эзэмшдэг. Тиймээс цөмийн ямар нэг бүрдэл хэсэг санах ойн буруу заалтууд үүсгээд орооцолдож эхэлбэл “Kernel panic” гэсэн мэдээ илгээгээд цөм тэр чигээрээ гацдаг. Та линүкс дээр ямар нэг техникийн драйвер хийгээд ачаалагдах боломжтой модуль руу ачаалсны дараа туршилт хийж үзэж байсан бол энэ Kernel panic мэдээг сайн мэдэж байгаа байх. Хэрвээ анхныхаа оролдлогоор огт алдаагүй бичиж чадсан тийм мундаг биш бол шүү дээ. 😉
Дээрх зурагт байгаа цөмийн хамгийн доод төвшинд “Архитектураас хамааралтай кодууд” ямар учиртай юм бол гэж та бодож байж болох юм. Энэ нь процессорын бүл (MMX, I386 гэх мэт) мөн техник хангамжийн зурвасууд (DMA гэх мэт. Жич. interface-ийг зурвас гэж орчууллаа.-хилийн зурвас гэдэг шиг утгаар) санах ойн зурвасууд (MMU setup), тасалдалууд гэх мэт тусгай элементүүдэд зориулагдсан кодууд болно. Энэхүү кодуудыг цөмийн эх кодны модны

kernel/arch

лавлах дотроос олох боломжтой.
За ингээд цааш линүкс үйдлийн системийг бүрдүүлж байгаа гол сан бол GNU C library буюу glibc юм. Энэ нь хэрэглээний програмууд зохиоход линүкс цөм рүү хандах функцүүдээр хангана. Энэ санд би монгол хэлний локалын дэмжилтийг 2002 онд билүү хийж байсан санагдана. Залхуу хүрчихлээ. Дараа зав гараад дур хөдөлбөл цааш үргэлжлүүлье.

Living in Mongolia

Saturday, May 2nd, 2009

За нэг блогтоо бичлэг нэмэхгүй бол завгүй гээд яваад байвал хөтөлж эхэлсний хэрэг юу байхав. Сая хэсэг хугацаанд алга болсон сонингоосоо л хуучилъя даа.
Нутаг буцахаар шийдэн эхнэр хүүхдээ аваад 3 сарын 2-нд Буянт ухаад буулаа. Нэлээн хүйтэн байгаа гэж сэтгэлдээ бэлтгэсэн үү яасан гадаа 28 хэм хүйтэн байна гэхэд санасныг бодоход дулаан санагдав. Түүний хажууд декларац бөглүүлж тамга дарж оруулж байгаа хилийн цэргийнхэн нь үү, гаалийнхан нь уу бүү мэд, нөгөө л байдаг янзаараа бүр жихүүн хүйтэн байлаа. Ийм завхарсан хэрэггүй цаас бөглүүлж байдаг улс манайхаас өөр байдаг ч юм уу үгүй ч юм уу бүү мэд. Зөв бөглөх ямар ч нөхцөл байхгүй. Оршин суух хаяг ч гэх шиг. Би Архангай, цогт уул гэж бөглөөд хэрүүл хийж байв. Хаягжуулалт байхгүй хэвтэж түүн дээр баахан юм болж солиорно. Гадаад хүмүүс хаана очихоо ч яаж мэдхэв дээ. Түүнийг энд (германд) уг нь тухайн хүн очих газраа очоод иргэний бүртгэлийн газар нь бүртгүүлдэг. Манайхан бол хилээр орсон л бол тэр хүн хаана юу хийж, дургиж явааг нь алдчихдаг юм шиг байгаам. Тийм юм бөглүүлж аваад, орсон хойно нь хаяад байвал яаж барих вэ дээ. Систем нь үндсээрээ буруу байнаа холбогдох албаны нөхөдөө.
За ингээд маргаашаас нь эхлээд л байрны эрэлд гараад тууваа. Хэд гурван юм зээлж хамж шимсээр авч явсан хэд маань бас ч гэж доллар өссөний гайгаар/буянаар евро өсөж 60 сая төгрөг болгоод авлаа. Ингээд байрны үнэ навс унасан, хямрал болсон, бэлэн мөнгөө бариад л явахад байр шиг их юм алга гэсэн ярианд итгэн их том амьтан зайсангаас 4 өрөө байр шинэ авахаар эхэлвээ. Хэхэ юун зайсан юун 4 өрөө, юун шинэ байр хэд хоногоос дариу 3 өрөө хуучин (1990 оноос хойшхи) шинэ нь хамаагүй байр баянзүрх, төмөр зам, хан уул дүүрэгт хайж эхэллээ. Бас л үлгэр болов. Хөдөө явж эцэг эхтэйгээ золголгүй болохгүй хоёр долоо хоног шахуу болоод аймаг явлаа. Тэнд очихоор л уг нь амралт болох юм даа. Даанч хот орж орон гэртэй болохгүй бол болохгүй гэсэн бодол толгойноос гаралгүй байсаар 10 хоноод буцаж улаанбаатарт ирлээ. Хүмүүс утаа овоо байхгүй болчихлоо гэцгээж байсан боловч хоолой хорсох энүүхэнд. Нүд арай хорссонгүй. Сайн ажиглавал төв замаас (энх тайвны өргөн чөлөө) урагш арай дээр нь дээр юмаа. Бүр 3,4 -тэй харьцуулбал шал ондоо юм.
Ингээд л төв замаас урагш байрны хайлтаа үргэлжлүүллээ. Шинэ байрны 1 м2 нь аль байрлалд, ямар компани барьж байгаагаасаа хамаараад янз бүр л юм. (м2 нь 750 – 2800$ ) Мань мэтийнхэн нь бэл дөхөх нь 700-800$ тул очоод үзэхээр үнэхээр чанар муу байлаа. Ханыг гараараа шөргөөд гарвал ирмэг нь нурна. Хаалга цонхыг онгойлгож, хаагаад бариулыг нь дарахад түгжээ нь хугарна. Шал нь далий хана нь муруй энүүхэнд. Тийм байранд м2-д 800*1500 ₮ төлөөд орно гэхээр сэтгэлд нэг л таашаалгүй, тавгүй.
Гэтэл германд байр худалдаж авахад нэг иймэрхүү ханштай. Ийм байр ч л байхын.
Доллараар наймаа хийхгүй гээд хууль гаргасан л юм гэсэн. Гэтэл хаана ч очсон $-р наймаагаа ярина. МИАТ, бүх барилгын компаниуд, ер нь томхон гэсэн бүх газар нь $. Томхон гэлтгүй дэлгүүр хоршоо хувь хүмүүс ч $ л ярина. ТҮЦ л арай тэгсэнгүй. Хуулиа гаргаад мөрдүүлж чадахгүй юм бол төр нь төр ч гэхэд хаашаа юм. Хуулиа мөрдөхгүй ард түмнийгээ улс ч гэхэд хаашаа юм. Үгүй гэхэд ч хаашаа юм.
За энэ яахав зорилго бол байр… Ингээд нэгэнт авах гэж байгаа юм гайгүй гэж яригдаад буй Жигүүр гранд, Эрэл, Цаст, Орчлонгийн байрнуудыг сонирхож үзлээ. Бусдаасаа өөр нь ч өөр юмаа. Гэхдээ 80 м2 байр 120 сая төгрөгөөс яагаад ч буухгүй юмаа. За ингээд харахаар монголд байгаа хүмүүс бол асар баян болж таарлаа. Гэтэл гудамжинд ядуу, ядруу хүмүүс нь их болсон харагдаад болохгүй юм. Авч байгаа цалингуудыг нь зардалтай нь харьцуулаад үзэхээр сэтгэлд багтахгүй харьцаа. Дэлгүүрт орно герман бараа эндэхээсээ 2-3 дахин, хятад солонгос нь ч мэдээж тэндэхээсээ тийм дахин л үнэтэй байгаа. Манайх өөрсдөө ямар юм хийх биш. Дотооддоо үйлдвэрлэсэн цөөхөн хэд нь ч ялгаагүй дагаад ч тэгдэг юмуу үнэтэй л санагдсан.
Гадаадууд ихэсчээ. Шар толгойтууд нэлээн харагдавч Солонгос, Хятадууд бол алхам тутамд таарна. За би өөрөө гадаадад олон жил амьдарсан хүн тэдгээр хүмүүсийг ойлгоноо. Монгол улсад татвар төлөөд тэнд ажиллаж амьдарч байгаа нь монгол улсад оруулж буй асар их хөрөнгө оруулалт. Гэхдээ бурхан минь монгол улс минь бүртгэлээ нарийн хийгээд, татвараа бүрэн авч л чаддаг байгаасай гэж найдая.
Байрны эрэл үргэлжилсээр эхнэр бид 2 цөхрөх, удайх янзтай боллоо. Найз нөхөд хамаатан садангуудтайгаа ч уулзаж золгож амжихгүй явсаар байдаг. Сүүлдээ болилоо. Байр хөлслөөд эхнэр хүүхдээ суулгачихаад эргэж би германд ажилдаа ирлээ. Найдвартай нь дээр гэж бодоод эндэх ажлаа эргэж ирж хүлээлгэж өгнө гээд явсан юм. Оножээ. Одоо хүлээлгэж өгөх биш он гартал ажилланаа.
Монголд гэхдээ хүмүүс тийм өндөр өртгийг дийлээд амьдраад байгаа юм чинь бас болгоноо. Юунаас нь дутахав гээд үзээд байхаас. Хоёр гурван найзтайгаа нийлж програм хангамжийн чиглэлийн нэгэн компани байгуулсан. Сохрын газар нь сохор, доголонгийн газар нь доголон болоод үзэж тархаас яахав.
Уулзаж учирч чадаагүй найз нөхдөөсөө хүлцэл өчье!